صعود صادرات نفت ایران به چین با عبور از تحریمها
گزارشهای جدید نشان میدهد صادرات نفت خام ایران به چین در ماههای اخیر به بالاترین سطح چند سال گذشته رسیده است. بر اساس آمار ردیابی نفتکشها، ایران توانسته در ماه مارس روزانه حدود ۱.۸۱ میلیون بشکه نفت خام به چین صادر کند. این میزان معادل ۲۲ درصد افزایش نسبت به میانگین صادرات سال ۲۰۲۴ است و نشان میدهد تهران توانسته با وجود ادامه تحریمهای آمریکا، جایگاه خود را در بازار انرژی شرق آسیا تقویت کند.
افزایش صادرات در شرایط تحریم
تحریمهای آمریکا طی سالهای گذشته محدودیتهای گستردهای برای فروش نفت ایران ایجاد کردهاند. با این حال، دادههای جدید از مسیرهای تجاری نشان میدهد ایران توانسته بخش بزرگی از نفت خود را به چین، به عنوان بزرگترین خریدار آسیایی، منتقل کند. این رشد صادرات در حالی اتفاق افتاده که همچنان محدودیتهای بانکی و حملونقل ناشی از تحریم پابرجاست، اما استفاده از مسیرهای جایگزین و سازوکارهای جدید باعث شده صادرات نفت ایران متوقف نشود.
روشهای دور زدن محدودیتها
منابع تجاری گزارش دادهاند که ایران با بهرهگیری از ناوگان نفتکش تحت پرچمهای موقت و تغییر نام و مالکیت کشتیها، توانسته بخش عمده محمولههای نفتی خود را جابهجا کند. برخی محمولهها با خاموش کردن سیستم شناسایی خودکار (AIS) و با عنوان «نفت مخلوط» وارد بنادر جنوبی چین شدهاند. این روند به ایران کمک کرده تا از تحریمهای ثانویه آمریکا عبور کرده و صادرات نفت خود را در سطح بالاتری ادامه دهد.
نقش شرکتهای واسطه و تخفیف قیمتی
بخش بزرگی از صادرات ایران به چین از طریق شرکتهای کوچک و واسطه انجام میشود. این شرکتها ریسک تحریم را میپذیرند و محمولههای ایرانی را وارد بازار میکنند. در این میان، ایران برای جذب خریداران و تقویت فروش خود تخفیفهایی در بازه ۲ تا ۵ دلار نسبت به نفت برنت ارائه میدهد. همین موضوع باعث شده پالایشگاههای مستقل چینی که به «تیپات» مشهورند، استقبال گستردهای از خرید نفت ایران داشته باشند.
این تخفیفها موجب کاهش بخشی از درآمد اسمی ایران میشود، اما در مقابل حجم صادرات بالاتر حفظ میگردد. علاوه بر این، بخشی از معاملات از طریق قراردادهای یوانی و تهاتر کالا تسویه میشود که باعث کاهش وابستگی به دلار در مبادلات نفتی ایران شده است.
مسیرهای لجستیکی صادرات
طبق گزارشهای دریافتی، بیشتر محمولههای نفتی ایران ابتدا از خلیج فارس بارگیری میشوند و سپس در آبهای آزاد، به ویژه در نزدیکی تنگه مالاکا یا در محدوده اندونزی، عملیات انتقال کشتی به کشتی (STS) انجام میشود. برخی دیگر از محمولهها نیز مستقیماً وارد بنادر چین از جمله شاندونگ و نینگبو میشوند.
ایران در سالهای اخیر توانسته ناوگان نفتکش خود را گسترش دهد و از تانکرهای اجارهای روسی نیز استفاده کند. این اقدام امکان انتقال حجم بیشتری از نفت را فراهم کرده و به افزایش صادرات روزانه منجر شده است.
اثر مالی بر درآمدهای دولت
با فرض صادرات روزانه ۱.۸۱ میلیون بشکه و قیمت متوسط ۸۰ دلار برای هر بشکه، درآمد ناخالص ایران در ماه مارس حدود ۴.۳ میلیارد دلار برآورد میشود. پس از کسر تخفیفهای اعمالشده، درآمد خالص نزدیک به ۳.۸ میلیارد دلار باقی مانده است. این مبالغ عمدتاً از طریق صندوق توسعه ملی و بانک مرکزی به چرخه اقتصادی کشور وارد میشود.
بخش قابل توجهی از این درآمدها برای پوشش کسری بودجه دولت هزینه میشود. همچنین بخشی از آن در قالب عرضه ارز در بازار نیما یا از طریق حوالههای یوان–ریال به بازار داخلی تزریق میشود. این فرایند به کاهش فشار تقاضا در بازار ارز و کنترل نسبی نرخ دلار کمک کرده است.
برنامهریزی بودجه و صادرات فراتر از پیشبینی
در بودجه سال ۱۴۰۴، دولت ایران صادرات روزانه ۱.۴ میلیون بشکه نفت را پیشبینی کرده بود. اما آمار فعلی نشان میدهد فروش نفت ایران حدود ۴۱۰ هزار بشکه در روز بالاتر از این میزان بوده است. این افزایش میتواند سالانه چند میلیارد دلار درآمد اضافی برای دولت ایجاد کند و به کاهش بخشی از کسری بودجه کمک نماید.
با وجود این، کارشناسان تاکید دارند که هزینههای بالای یارانهها و بدهیهای دولتی همچنان مانع از تعادل کامل بودجه میشود. بنابراین هرچند صادرات بالاتر فشار کسری را کم کرده است، اما بهتنهایی کافی برای جبران کامل آن نیست.
استقبال چین از نفت تخفیفی ایران
کارشناسان انرژی میگویند بخش عمده این رشد صادرات ناشی از افزایش تقاضای پالایشگاههای کوچک چینی است. این پالایشگاهها به دلیل حاشیه سود پایین، به نفتهای ارزانقیمت و تخفیفدار علاقهمند هستند. نفت ایران با قیمت کمتر نسبت به سایر عرضهکنندگان، گزینه جذابی برای این گروه از خریداران محسوب میشود.
علاوه بر این، تهاتر کالا و پرداختهای مبتنی بر یوان به چین اجازه داده است بدون نگرانی از تحریمهای دلاری، معاملات خود با ایران را افزایش دهد. این روند جایگاه ایران را به عنوان تأمینکننده نفت چین در شرایط تحریم تقویت کرده است.
جمعبندی
افزایش صادرات نفت ایران به چین تا سطح ۱.۸۱ میلیون بشکه در روز، بیانگر موفقیت تهران در حفظ و گسترش بازار خود با وجود تحریمهاست. استفاده از روشهای پوششی در حملونقل، ارائه تخفیفهای قیمتی و بهرهگیری از قراردادهای یوانی، همگی به ایران کمک کردهاند تا سهم خود را در بازار نفت شرق آسیا تثبیت کند.
اگرچه درآمدهای ناشی از این رشد صادرات به دولت امکان داده بخشی از کسری بودجه را پوشش دهد، اما به دلیل ساختار هزینهای بالای کشور، همچنان چالشهای مالی پابرجاست. با این وجود، افزایش صادرات نفت ایران به چین در ماههای اخیر یکی از مهمترین تحولات اقتصادی سال جاری محسوب میشود و تأثیر مستقیمی بر درآمدهای ارزی و ثبات نسبی بازار ارز ایران داشته است.
