دسترسی به داراییهای ایران برای تامین کالاهای آمریکایی وارد مرحله تازه شد
گزارش تازه فایننشال تایمز از برنامهای خبر میدهد که بر اساس آن، حدود ۶ میلیارد دلار از داراییهای ایران در قطر میتواند به صورت مرحلهای برای خرید کالاهای بشردوستانه و دیگر اقلام غیرمشمول تحریم از شرکتهای آمریکایی مورد استفاده قرار گیرد. این منابع از درآمدهای نفتی ایران به دست آمده و پیش از انتقال به قطر، برای چند سال در حسابهای محدود شده در کره جنوبی نگهداری میشد. شیوه مطرح شده به معنای واریز مستقیم ارز به حسابهای داخل ایران نیست و پرداختها باید از مسیر بانکی تحت نظارت انجام شود.
یک دیپلمات آگاه از مفاد توافق به فایننشال تایمز گفته است که برداشت از این منابع در چند مرحله و در دوره زمانی تعیین شده انجام خواهد شد. طبق این گزارش، آغاز دسترسی به پول با اجرای تعهدات اقتصادی و فنی پیش بینی شده در تفاهم مرتبط است و میزان استفاده از منابع نیز به پیشرفت مراحل بعدی بستگی دارد. محور اصلی سازوکار، تبدیل بخشی از داراییهای ایران به سفارش کالا از آمریکا است؛ موضوعی که میتواند فروش محصولات کشاورزی، مواد غذایی، دارو، تجهیزات پزشکی و کالاهای مجاز را برای فروشندگان آمریکایی افزایش دهد.
مسیر بانکی منابع ایران در قطر
منشا این مبلغ به درآمد حاصل از فروش نفت ایران به کره جنوبی باز میگردد. پس از بازگشت محدودیتهای مالی آمریکا در سال ۲۰۱۸، امکان انتقال آزاد این درآمدها از بانکهای کرهای از بین رفت. در شهریور ۱۴۰۲ و همزمان با توافق تبادل زندانیان، مجوز انتقال نزدیک به ۶ میلیارد دلار از حسابهای کره جنوبی به حسابهای محدود شده در قطر صادر شد. هدف اعلام شده در آن مقطع، فراهم کردن امکان پرداخت برای غذا، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی بود.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانه داری آمریکا در توضیح کانال بشردوستانه قطر اعلام کرده بود که این مسیر اجازه پرداخت مستقیم به دولت ایران یا شرکتهای ایرانی را نمیدهد. بانکهای مشارکت کننده باید اسناد معامله، هویت فروشنده، نوع کالا و مقصد محموله را بررسی کنند و وجه سفارش پس از تایید به تامین کننده پرداخت شود. بنابراین ارزش اقتصادی منابع برای ایران از مسیر تامین کالا ظاهر میشود، نه از راه افزایش فوری ذخایر نقدی قابل انتقال.
دسترسی ایران به این پول پس از انتقال به دوحه عملا متوقف ماند و مقامهای آمریکایی در مهر ۱۴۰۲ اعلام کردند که هیچ مبلغی از آن برداشت نشده است. گزارش کنونی فایننشال تایمز نشان میدهد همان کانال محدود شده بار دیگر در مرکز ترتیبات مالی قرار گرفته، با این تفاوت که خرید کالاهای آمریکایی به عنوان مسیر اصلی مصرف منابع مطرح شده است. یک مقام آمریکایی نیز گفته است بخشی از داراییهای مسدود شده در جریان مذاکرات نهایی و پس از اجرای اقدامات مورد انتظار آزاد خواهد شد.
گزارشهای منتشر شده درباره کل مبلغ قابل دسترس یکسان نیست. رویترز پیشتر نوشته بود ایران خواهان آزادسازی فوری رقمی بین ۶ تا ۱۲ میلیارد دلار است، در حالی که طرف آمریکایی بر پرداخت مرحلهای برای کالاهای بشردوستانه تاکید دارد. در گزارشی دیگر از متن اولیه تفاهم، رقم ۲۵ میلیارد دلار برای داراییهای مسدود شده و روشهایی مانند خطوط اعتباری و همکاری مالی کشورهای منطقه مطرح شده است. با این حال، خبر تازه فایننشال تایمز مشخصا به همان ۶ میلیارد دلار نگهداری شده در قطر مربوط میشود.
اثر اقتصادی آزادسازی مرحلهای داراییها
اجرای این سازوکار میتواند بخشی از تقاضای ارزی واردات کالاهای ضروری را بدون انتقال مستقیم پول به داخل کشور پوشش دهد. هر میزان خرید که از حسابهای قطر پرداخت شود، نیاز به تامین ارز از دیگر منابع در دسترس را کاهش میدهد و امکان هدایت منابع ارزی دیگر به اولویتهای وارداتی متفاوت را فراهم میکند. دامنه این اثر به سرعت تایید سفارشها، فهرست کالاهای مجاز، ظرفیت بانکهای واسطه و مدت انتقال محمولهها وابسته خواهد بود.
برای صادرکنندگان آمریکایی نیز این چارچوب یک بازار تامین مالی شده ایجاد میکند. فروشنده پس از تایید معامله، وجه خود را از منابع موجود در قطر دریافت میکند و ریسک وصول مطالبات کاهش مییابد. وزارت خزانه داری آمریکا از سال ۲۰۲۳ اعلام کرده بود که صادرات غذا، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی به ایران از معافیتها و مجوزهای بشردوستانه برخوردار است، اما محدودیتهای بانکی و هزینه بررسی مقررات، اجرای بسیاری از معاملات را دشوار میکرد.
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در توضیح مربوط به آزادسازی داراییهای ایران گفته است که تجربههای گذشته در تدوین مفاد مالی مورد توجه قرار گرفته و سازوکارها با هدف ایجاد اطمینان بیشتر برای دسترسی و بهره برداری از منابع تنظیم شدهاند. او همچنین تاکید کرده است که پس از آغاز اجرا، اقدامات فنی و بانکی برای بررسی دسترسی موثر به پول انجام میشود. به گفته همتی، منابع آزاد شده در شمار داراییهای بانک مرکزی قرار دارد و نحوه مدیریت و تخصیص آنها باید بر پایه نیازهای اقتصادی و اولویتهای ارزی کشور تعیین شود.
بر اساس گزارش فایننشال تایمز، آزادسازی مرحلهای با بازگشایی کامل مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز و پیشرفت مذاکرات نهایی ارتباط دارد. مقام آمریکایی مورد استناد این روزنامه، تحویل ذخایر اورانیوم غنی شده را نیز از جمله اقداماتی دانسته که میتواند بر ادامه آزادسازی اثر بگذارد. جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، چند روز پیش گفته بود امضای تفاهم به خودی خود موجب انتقال پول نمیشود و هرگونه کاهش محدودیت مالی پس از اقدامات قابل تایید انجام خواهد شد.
در صورت فعال شدن کانال قطر، سفارش کالا باید با مقررات مربوط به اقلام مجاز هماهنگ باشد و بانکهای واسطه نیز کنترلهای مالی خود را اجرا کنند. در نتیجه، سرعت مصرف ۶ میلیارد دلار به حجم قراردادهای تایید شده و توان تامین کنندگان برای ارسال کالا بستگی خواهد داشت. گزارشهای موجود هنوز جدول زمانی دقیق برداشتها، سقف هر مرحله و فهرست نهایی کالاهای قابل خرید را منتشر نکردهاند و جزئیات اجرایی پس از تکمیل ترتیبات بانکی مشخص خواهد شد.
