صنعت کفش ایران با رشد هزینهها و گرههای ترخیص در رقابت خارجی عقب نشست
همزمان با روز ملی کفش، تصویر تازهای از وضعیت صنعت کفش ایران ترسیم شده است؛ صنعتی که بنا بر اعلام متولیان و تشکلها سالانه بین ۲۰۰ تا ۲۷۰ میلیون جفت کفش تولید میکند و از نظر کمّی در میان تولیدکنندگان بزرگ منطقه جای دارد، اما رشد قیمت تمامشده، دشواریهای ترخیص مواد و ماشینآلات و افت مقطعی صادرات، فشار قابل توجهی بر فعالان این زنجیره وارد کرده است.
بهگفته مدیران صنعتی، بخش مهمی از زنجیره مواد اولیه کفش در کشور شکل گرفته است. تولید زیره و بخشهایی از مواد پایه همچون پلیاورتان و پیویسی در داخل انجام میشود و در کنار آن، واحدها برای تأمین EVA، افزودنیها و رنگها هنوز به واردات وابستگی دارند. با وجود پیشرفتهای یادشده، افزایش بهای مواد و حملونقل، سهم مواد اولیه را در قیمت تمامشده بالا برده و رقابت با کالاهای وارداتی و رقبای منطقهای را دشوار کرده است.
هزینه تمامشده و دسترسی به مواد اولیه
فعالان میگویند گلوگاه اصلی در ماههای اخیر، همزمانی رشد هزینههای تولید با کندی ترخیص برخی اقلام بوده است. گزارشهای صنفی از معطلی محمولههای مواد و حتی ماشینآلات در گمرک حکایت دارد؛ موضوعی که سرمایه در گردش بنگاهها را قفل میکند و برنامهریزی تولید را بههم میزند. بهدنبال پیگیریهای صنعتی، پیشنهادهایی برای تسهیل ترخیص ماشینآلات متوقفشده و همسویی رویههای بانکی و گمرکی مطرح شده تا روند نوسازی خطوط تولید به جریان بیفتد.
در کنار هزینه مواد، سهم انرژی، دستمزد و خدمات فنی نیز در صورتهای مالی افزایش یافته است. تولیدکنندگان میگویند هرچند مزیتهایی مانند نیروی انسانی و دسترسی به حاملهای انرژی وجود دارد، اما تعدد مجوزها، دورههای انتظار برای تخصیص ارز و طولانیشدن فرایندهای اداری باعث شده چرخه نقدینگی بنگاهها کند شود و امکان بهروزرسانی مستمر تجهیزات کاهش یابد.
صادرات، مقاصد و تغییرات اخیر
ارزش سالانه صادرات کفش ایران در سالهای اخیر بهطور متوسط حوالی ۱۰۰ میلیون دلار گزارش شده است. ترکیب کالایی صادرات نشان میدهد صندل و دمپایی سهم غالب را در سبد صادرات دارند و پس از آن کفشهای ورزشی قرار میگیرند. از منظر جغرافیایی، عراق همچنان مقصد نخست کفش ایرانی است و پس از آن، بازارهای همسایه مانند افغانستان، آذربایجان، ترکمنستان و سوریه در ردیفهای بعدی قرار دارند.
با این حال، دادههای تجاری جدید حاکی از افت مقطعی صادرات در ماههای ابتدایی امسال است؛ بهطوریکه در چهار ماهه نخست، صادرات کفش نسبت به مدت مشابه سال قبل از نظر ارزشی حدود ۲۴ درصد و از نظر وزنی حدود ۱۳ درصد کاهش داشته است. فعالان صنفی علت را ترکیبی از افزایش هزینه مواد، کندی بازگشت ارز و دشواریهای عملیاتی در نقلوانتقالات عنوان میکنند. بهگفته نمایندگان تشکلها، استمرار این وضعیت میتواند سهم ایران را در بازارهای سنتی منطقه کاهش دهد.
در داخل کشور، ساختار تولید همچنان متکی بر شبکهای از واحدهای کوچک و متوسط است. برآوردها حاکی است بیش از ۱۲ هزار واحد صنفی و صنعتی در این زنجیره فعالاند و بخش زیادی از آنها کمتر از ۵۰ نفر نیروی کار دارند. همین مقیاس، استفاده اقتصادی از ماشینآلات پیشرفته را دشوار میکند و در نتیجه، بخش قابل توجهی از ظرفیت، نیمهصنعتی باقی مانده است.
در حوزه رقابت خارجی، ترکیه و چین بهواسطه مقیاس تولید، تنوع طراحی و دسترسی روانتر به مواد، حضور پررنگی در بازارهای منطقه دارند. همزمان، گزارشهای بینالمللی نشان میدهد صادرات جهانی کفش در سال ۲۰۲۴ از نظر ارزش در محدودهای نزدیک به ۱۷۰ میلیارد دلار قرار داشته و با وجود نوسانات، در سطوح بالای تاریخی نوسان کرده است؛ موضوعی که حساسیت قیمت و کیفیت را در بازارهای وارداتی منطقه افزایش داده است.
نمایندگان صنعت میگویند رفع گرههای اداری در تأمین و ترخیص، تثبیت قابل پیشبینیتر جریان مواد و دسترسی بنگاهها به منابع حاصل از صادرات برای تأمین مواد اولیه، میتواند سرعت گردش سرمایه و انگیزه نوسازی را بالا ببرد. به باور آنان، با بهبود این متغیرها و تداوم توسعه زنجیره مواد پایه در داخل، امکان افزایش تیراژ و تنوع محصول و نیز حفظ بازارهای صادراتی در دسترس خواهد بود.
