ویلیام پِتی؛ اقتصاددانی که اقتصاد را عددی کرد
۱۶۸۷ – William Petty
در تاریخ اقتصاد، برخی اندیشمندان نهفقط نظریهپرداز، بلکه تغییردهنده مسیر علم اقتصاد بودهاند. ویلیام پِتی (William Petty) از جمله این چهرههاست؛ اقتصاددانی که در قرن هفدهم میلادی، اقتصاد را از قلمرو تأملات فلسفی و اخلاقی صرف خارج کرد و آن را بهسوی اندازهگیری، محاسبه و تحلیل دادهمحور سوق داد. مرگ او در سال ۱۶۸۷، پایان زندگی یکی از پایهگذاران اقتصاد سیاسی مدرن بهشمار میآید.
ویلیام پِتی که بود؟
ویلیام پتی در سال ۱۶۲۳ در انگلستان متولد شد. او تنها یک اقتصاددان نبود؛ بلکه پزشک، آمارگر، فیلسوف و اندیشمند سیاسی نیز بهشمار میرفت. این چندرشتهای بودن، نقش مهمی در شکلگیری نگاه منحصربهفرد او به اقتصاد داشت. پتی باور داشت که پدیدههای اقتصادی، همانند پدیدههای طبیعی، قابل مشاهده، اندازهگیری و تحلیل هستند.
در دورهای که اقتصاد هنوز بهعنوان دانشی مستقل تثبیت نشده بود، پتی از نخستین کسانی بود که تلاش کرد قوانین اقتصادی را بر پایه اعداد و شواهد تجربی استخراج کند.
حساب سیاسی؛ نقطه عطف اندیشه اقتصادی
مهمترین نوآوری ویلیام پتی، معرفی رویکردی به نام حساب سیاسی (Political Arithmetic) بود. این مفهوم، هسته اصلی اندیشه اقتصادی او را شکل میدهد.
حساب سیاسی بهمعنای استفاده از:
- آمار جمعیتی
- دادههای مالیاتی
- برآورد درآمد ملی
- اندازهگیری نیروی کار
برای تحلیل وضعیت اقتصادی کشور است. پتی معتقد بود سیاستگذاری اقتصادی باید بر اعداد واقعی استوار باشد، نه بر حدس، تعصب یا ملاحظات صرفاً سیاسی.
این دیدگاه، قرنها بعد در قالب اقتصادسنجی، حسابهای ملی و تحلیلهای کلان اقتصادی به اوج رسید.
کار و زمین؛ سرچشمه ثروت
از مهمترین ایدههای اقتصادی پتی، تحلیل او از منابع اصلی ثروت است. بهزعم او:
کار، پدر ثروت است و زمین، مادر آن.
این جمله، خلاصهای دقیق از نگاه اقتصادی پتی محسوب میشود. او باور داشت که ارزش اقتصادی از ترکیب نیروی کار انسانی و منابع طبیعی (زمین) به وجود میآید. این ایده، بعدها مبنای شکلگیری نظریه ارزش کار در اقتصاد کلاسیک شد و بر اندیشمندانی چون آدام اسمیت و دیوید ریکاردو تأثیر گذاشت.
ویلیام پتی و اقتصاد دولت
پتی توجه ویژهای به نقش دولت در اقتصاد داشت. او از نخستین اقتصاددانانی بود که بهطور نظاممند درباره موضوعاتی مانند:
- مالیات
- هزینههای عمومی
- بودجه دولت
- جمعیت و نیروی کار
اظهارنظر کرد.
در نگاه او، مالیات باید:
- منصفانه باشد
- کمترین اخلال را در فعالیت اقتصادی ایجاد کند
- متناسب با توان پرداخت افراد وضع شود
این رویکرد، در زمان خود بسیار پیشرو بود و مبانی اولیه اقتصاد مالی عمومی را شکل داد.
تحلیل جمعیت و نیروی انسانی
یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشه ویلیام پتی، توجه او به جمعیت بهعنوان سرمایه اقتصادی بود. او رشد جمعیت، توزیع نیروی کار و سلامت نیروی انسانی را عوامل کلیدی در قدرت اقتصادی یک کشور میدانست.
در واقع، پتی از نخستین کسانی بود که اقتصاد را صرفاً به پول و تجارت محدود نکرد و انسان را در مرکز تحلیل اقتصادی قرار داد؛ دیدگاهی که امروزه در اقتصاد توسعه و اقتصاد نیروی انسانی جایگاه محوری دارد.
آثار مهم ویلیام پتی
از میان آثار متعدد پتی، دو کتاب اهمیت ویژهای در تاریخ اقتصاد دارند:
- A Treatise of Taxes and Contributions
رسالهای درباره مالیات، هزینههای دولت و تأمین مالی عمومی - Political Arithmetick
اثری بنیادین که در آن، پتی روش عددی خود را برای تحلیل اقتصاد ملی تشریح میکند
این آثار، نهتنها در زمان خود اثرگذار بودند، بلکه مسیر آینده اقتصاد سیاسی را نیز مشخص کردند.
جایگاه ویلیام پتی در تاریخ اندیشه اقتصادی
ویلیام پتی را میتوان پل ارتباطی میان مرکانتیلیسم و اقتصاد کلاسیک دانست. او از یکسو، دغدغههای عملی مرکانتیلیستها مانند قدرت دولت و ثروت ملی را داشت و از سوی دیگر، با نگاه تحلیلی و دادهمحور خود، زمینه را برای ظهور اقتصاددانان کلاسیک فراهم کرد.
بدون پتی، احتمالاً گذار اقتصاد از فلسفه به علم، بسیار کندتر رخ میداد.
چرا ویلیام پتی هنوز مهم است؟
با وجود گذشت بیش از سه قرن از درگذشت او، اندیشههای ویلیام پتی همچنان زندهاند، زیرا:
- او نخستین گامها را بهسوی اقتصاد دادهمحور برداشت
- اهمیت نیروی انسانی را در اقتصاد برجسته کرد
- نقش دولت را بهصورت تحلیلی بررسی نمود
- پایههای اقتصاد کلان و آمار اقتصادی را بنا نهاد
امروزه، هر زمان که از تولید ناخالص داخلی، دادههای جمعیتی یا تحلیل مالی دولت صحبت میشود، ردپای تفکر پتی بهوضوح دیده میشود.
جمعبندی
ویلیام پتی نهفقط یک اقتصاددان قرن هفدهمی، بلکه پیشگام اقتصاد مدرن بود. او با جسارت فکری خود نشان داد که اقتصاد میتواند و باید علمی مبتنی بر داده، عدد و تحلیل تجربی باشد. ثبت نام او در تقویم تاریخ اقتصاد، یادآور لحظهای است که علم اقتصاد مسیر تازهای را آغاز کرد؛ مسیری که هنوز هم ادامه دارد.
