توافق تاریخی برای ایجاد کریدور زنگزور با میانجیگری آمریکا
در رویدادی که بسیاری آن را نقطه عطفی در مناسبات قفقاز جنوبی میدانند، در روز هفدهم مرداد در کاخ سفید توافقی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان با میانجیگری مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، امضا شد. این توافق با عنوان رسمی مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی یا TRIPP، شامل ایجاد مسیری راهبردی است که از استان سیونیک در جنوب ارمنستان عبور کرده و جمهوری آذربایجان را به منطقه نخجوان متصل میکند. این مسیر علاوه بر حملونقل زمینی، شامل خطوط راهآهن، انتقال نفت و گاز و فیبر نوری خواهد بود.
براساس مفاد این توافق، بخش قابلتوجهی از مسیر پیشنهادی برای مدت ۹۹ سال به کنسرسیومی از شرکتهای خصوصی آمریکایی اجاره داده میشود تا عملیات ساخت و بهرهبرداری از آن را تحت قوانین داخلی ارمنستان انجام دهند. این مدل حقوقی به گونهای طراحی شده که حاکمیت رسمی ارمنستان حفظ شود، اما زیرساختها با سرمایهگذاری خارجی توسعه یابد.
اهمیت جغرافیایی و ارتباطی
کریدور زنگزور بخشی حیاتی از کریدور میانی محسوب میشود؛ مسیری که چین و آسیای مرکزی را به ترکیه و سپس اروپا متصل میکند. این مسیر از نظر زمانی، بار را ظرف حدود دو تا سه هفته از آسیای میانه به اروپا میرساند، که در مقایسه با مسیر دریایی که بیش از یک ماه طول میکشد، برتری قابلتوجهی دارد. بخش عبوری از خاک ارمنستان در این طرح، حدود ۴۳ کیلومتر طول دارد و از منطقه مرزی مِغری میگذرد.
زیرساختهای مکمل این مسیر شامل راهآهن هورادیز تا آغبند در خاک جمهوری آذربایجان به طول حدود ۱۱۰ کیلومتر با ۹ ایستگاه، ۳ تونل و ۴۱ پل است که تا پایان پاییز به گفته مقامات باکو بیش از نیمی از آن تکمیل شده است. همچنین مسیر ریلی قارص تا ایغدیر و نخجوان در خاک ترکیه به طول ۲۲۴ کیلومتر در دست طراحی است که دوخطه و برقی خواهد بود.
واکنشها و پیامدهای اولیه
امضای این توافق واکنشهای گستردهای در منطقه و جهان به همراه داشت. الهام علییف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، در مراسم کاخ سفید گفت: «در کمتر از شش ماه، رئیسجمهور ترامپ کاری کرد که بسیاری در طول چند دهه نتوانستند انجام دهند و این توافق راه را برای صلح پایدار هموار میکند.» از سوی دیگر، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، این توافق را «گشایشی تاریخی» توصیف کرد و افزود که پروژه TRIPP «ظرفیت آزادسازی پتانسیل اقتصادی کل منطقه را دارد.»
در سطح بینالمللی، این توافق بهعنوان حرکتی که نفوذ روسیه و برخی بازیگران سنتی را در قفقاز جنوبی کاهش میدهد و جایگاه آمریکا را بهعنوان میانجی اصلی در این منطقه تثبیت میکند، تحلیل شده است. با این حال، برخی کارشناسان از ابهام در جزئیات فنی، بهویژه در حوزه کنترل گمرکی و امنیتی مسیر، بهعنوان چالشهای بالقوه یاد کردهاند.
در همین حال، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در سخنانی اعلام کرد که این کریدور تنها به سه کشور آذربایجان، ارمنستان و ترکیه سود نخواهد رساند بلکه منافع آن به کل منطقه گسترش خواهد یافت. وی تأکید کرد که این مسیر میتواند پیوندهای تجاری و حملونقلی بین اروپا و آسیای مرکزی را تقویت کند.
ناظران سیاسی این توافق را همچنین بخشی از تلاشهای ترامپ برای برجستهسازی نقش خود در سیاست خارجی و کسب دستاوردهای دیپلماتیک پیش از پایان دوره ریاستجمهوریاش میدانند. انتخاب نام «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» و قرار دادن آن بر روی یک پروژه زیرساختی چندملیتی، به گفته تحلیلگران، نوعی برندسازی سیاسی در عرصه ژئوپلیتیک جهانی است.
ابعاد اقتصادی و ژئواکونومیک کریدور زنگزور
کریدور زنگزور، فراتر از جنبههای سیاسی و امنیتی، یک پروژه زیرساختی با ظرفیتهای گسترده اقتصادی است که میتواند موازنههای تجاری و مسیرهای ترانزیتی در قفقاز جنوبی و آسیای میانه را تغییر دهد. این مسیر با اتصال مستقیم جمهوری آذربایجان به نخجوان و سپس به ترکیه، حلقهای کلیدی از کریدور میانی را تکمیل میکند؛ مسیری که آسیای مرکزی را بدون عبور از مسیرهای سنتی، به اروپا پیوند میدهد.
در سالهای اخیر، رشد تقاضا برای مسیرهای ترانزیتی سریع و پایدار، بهویژه پس از افزایش اختلالات در مسیرهای دریایی، اهمیت راهبردی این طرح را بیشتر کرده است. دادههای انجمن بینالمللی TITR نشان میدهد که حجم حمل بار سالانه این مسیر از یک و نیم میلیون تن به حدود دو و هشت دهم میلیون تن در یک سال گذشته افزایش یافته که رشدی نزدیک به هشتاد و شش درصد را نشان میدهد. با تکمیل کامل کریدور زنگزور، ظرفیت عبوری میتواند به بیش از ده میلیون تن در سال برسد.
مزیت رقابتی در زمان و هزینه
یکی از مهمترین مزایای اقتصادی این کریدور، کاهش زمان حمل کالا بین شرق و غرب است. مسیر قزاقستان و چین به اروپا از طریق کریدور میانی، در بازه سیزده تا بیست و سه روز قابل انجام است، در حالی که مسیرهای دریایی سنتی حدود سی و پنج تا چهل و پنج روز طول میکشند. این کاهش زمان، هزینههای نگهداری و بیمه کالا را کاهش داده و امکان گردش سریعتر سرمایه را فراهم میکند.
علاوه بر این، برآوردها نشان میدهد که هزینه حملونقل در این مسیر، بهویژه برای کالاهای سبک و ارزشافزوده بالا، میتواند تا بیست درصد کمتر از مسیرهای دریایی باشد. این تفاوت بهویژه برای صادرات صنعتی و محصولات کشاورزی تازهبرداشتشده، مزیت رقابتی قابلتوجهی ایجاد میکند.
جذب سرمایهگذاری و توسعه زیرساخت
واگذاری توسعه این مسیر به کنسرسیومی از شرکتهای آمریکایی، در قالب قرارداد اجاره نود و نه ساله، زمینه جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی را فراهم میکند. این سرمایهگذاری نه تنها محدود به احداث خطوط حملونقل نخواهد بود، بلکه شامل ایجاد پایانههای لجستیکی، مراکز پردازش کالا و زیرساختهای فناوری اطلاعات از جمله فیبر نوری نیز میشود.
چنین طرحی میتواند به ایجاد هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم در بخشهای مختلف از ساختوساز گرفته تا خدمات پشتیبانی بیانجامد. همچنین ورود فناوریهای نوین در ساخت و بهرهبرداری، به ارتقای استانداردهای حملونقل منطقه کمک خواهد کرد.
در بخش ریلی، مسیر هورادیز تا آغبند که حدود صد و ده کیلومتر طول دارد، با ۹ ایستگاه، سه تونل و چهل و یک پل، از نظر مهندسی یکی از پیچیدهترین پروژههای منطقه است. بر اساس گزارشها، تا تابستان بیش از نیمی از این پروژه تکمیل شده و با تزریق سرمایه خارجی، سرعت اجرای آن افزایش یافته است.
از سوی دیگر، اتصال ریلی قارص تا ایغدیر و نخجوان در ترکیه، به طول دویست و بیست و چهار کیلومتر، به صورت دوخطه و برقی طراحی شده که امکان حمل همزمان بار و مسافر را فراهم میکند. این مسیر، همراه با خط باکو تا قارص، زنجیره کامل اتصال شرق به غرب را شکل میدهد.
برآورد هزینه بازسازی و تکمیل بخش ارمنستان، شامل مسیر یرسخ تا جلفا و اوردوباد و مِغری، حدود دویست و بیست و شش میلیون دلار اعلام شده که انتظار میرود بخش قابلتوجهی از آن از طریق سرمایهگذاری بخش خصوصی تأمین شود.
در مجموع، کریدور زنگزور بهعنوان یک پروژه ژئواکونومیک، نه تنها مسیرهای تجاری را متحول میکند بلکه با ایجاد ظرفیتهای جدید در ترانزیت، لجستیک و فناوری، نقش منطقه قفقاز جنوبی را در شبکه تجارت جهانی ارتقا میدهد. موفقیت این پروژه وابسته به مدیریت کارآمد، هماهنگی میان کشورهای عبوری و جذب مستمر سرمایهگذاریهای کلان خواهد بود.
ریسکها و فرصتهای اقتصادی کریدور زنگزور
کریدور زنگزور با وجود ظرفیتهای بالای اقتصادی و ترانزیتی، چالشها و ریسکهایی نیز در مسیر اجرا و بهرهبرداری دارد. این مسیر به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص خود، میان منافع متضاد چندین بازیگر منطقهای و فرامنطقهای قرار دارد و همین امر میتواند تصمیمات اقتصادی را با ملاحظات سیاسی گره بزند.
یکی از ریسکهای اصلی، احتمال بروز اختلافات گمرکی و تعرفهای میان کشورهای عبوری است. اگرچه توافق اخیر در کاخ سفید چارچوبی برای مدیریت این موارد تعیین کرده، اما تجربه نشان داده که اختلافات کوچک میتواند موجب تأخیر یا حتی انسداد موقت مسیر شود. این مسئله، بهویژه برای شرکتهای حملونقل بینالمللی که به زمانبندی دقیق وابستهاند، چالشبرانگیز خواهد بود.
تأثیر بر جریان سرمایه و تجارت منطقهای
با راهاندازی کامل کریدور زنگزور، پیشبینی میشود جریان سرمایهگذاری خارجی در قفقاز جنوبی رشد قابلتوجهی داشته باشد. حضور شرکتهای بینالمللی در پروژههای مرتبط، نه تنها به توسعه زیرساختهای حملونقل، بلکه به گسترش خدمات مالی، بیمه و فناوری اطلاعات نیز منجر خواهد شد.
در حوزه تجارت، این مسیر امکان رقابت مستقیم با مسیرهای شمالی و جنوبی را فراهم میکند. به طور نمونه، مسیر ریلی باکو تا قارص که به کریدور زنگزور متصل خواهد شد، ظرفیت حمل سالانه خود را میتواند تا چند میلیون تن افزایش دهد. این امر، صادرات محصولات صنعتی و انرژی را تسهیل کرده و هزینههای لجستیکی را کاهش میدهد.
پیامدهای ساختاری بر اقتصادهای محلی
توسعه کریدور زنگزور، فرصتهای تازهای برای اقتصادهای محلی استان سیونیک در ارمنستان و مناطق مرزی آذربایجان ایجاد میکند. رشد تقاضا برای خدمات پشتیبانی، انبارداری، تعمیرات و سوخترسانی، میتواند صنایع کوچک و متوسط را در این مناطق رونق دهد. همچنین ورود فناوریهای نوین در مدیریت حملونقل و امنیت مرزی، سطح مهارت نیروی کار محلی را ارتقا خواهد داد.
با این حال، این پروژه میتواند فشار تورمی بر مناطق عبوری ایجاد کند. افزایش ناگهانی تقاضا برای زمین، مسکن و خدمات ممکن است قیمتها را بالا ببرد و در صورت نبود سیاستهای حمایتی، گروههای کمدرآمد را تحت فشار قرار دهد.
در بعد کلان، رشد تجارت از طریق این کریدور، نقش قفقاز جنوبی را بهعنوان حلقه ارتباطی میان اروپا و آسیای مرکزی تثبیت میکند. این موقعیت، مزیت چانهزنی اقتصادی کشورهای عبوری را افزایش داده و امکان جذب پروژههای زیرساختی بزرگتر را فراهم میکند.
نتیجهگیری
کریدور زنگزور نه تنها یک مسیر فیزیکی برای جابهجایی کالا و مسافر است، بلکه میتواند بهعنوان یک شریان حیاتی اقتصادی عمل کند که آینده تجارت و سرمایهگذاری در قفقاز جنوبی را متحول میسازد. این پروژه، با اتصال مستقیم جمهوری آذربایجان به نخجوان و سپس به ترکیه، موقعیت منطقه را در شبکه تجارت بینالمللی ارتقا میدهد و ظرفیت آن را برای ایفای نقش در مسیرهای ترانزیتی جهانی افزایش میدهد.
از نظر اقتصادی، مزیتهای اصلی این کریدور شامل کاهش زمان حملونقل، کاهش هزینههای لجستیکی، افزایش ظرفیت عبوری و جذب سرمایهگذاری خارجی است. این مزایا میتواند به رشد اقتصادی پایدار در کشورهای عبوری و ایجاد فرصتهای شغلی جدید منجر شود. با این حال، موفقیت این پروژه وابسته به مدیریت دقیق ریسکها، از جمله اختلافات گمرکی، فشارهای تورمی محلی و تنشهای ژئوپلیتیک خواهد بود.
در نهایت، کریدور زنگزور فرصتی استراتژیک برای بازتعریف مسیرهای تجاری بین شرق و غرب محسوب میشود. اگر هماهنگی سیاسی و اقتصادی میان ذینفعان حفظ شود و سرمایهگذاریهای کلان بهطور مستمر جذب گردد، این پروژه میتواند به یکی از مهمترین مسیرهای ترانزیتی قرن تبدیل شود. از سوی دیگر، هرگونه اختلال یا اختلاف سیاسی میتواند نه تنها ارزش اقتصادی آن را کاهش دهد، بلکه اعتماد فعالان بازار به پایداری این مسیر را نیز تضعیف کند. بنابراین، آینده این کریدور به میزان همکاری و اعتمادسازی میان کشورها و سرمایهگذاران بستگی دارد.
