اتصال شبکه برق ایران به روسیه وارد مرحله تازهای شد
برنامه اتصال شبکه برق ایران به روسیه با هدف فراهمکردن امکان تبادل گسترده برق، وارد مرحله تازهای از مذاکرات فنی و اجرایی شده است. مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، اعلام کرده که بررسیهای انجامشده، این طرح را از نظر فنی و اقتصادی توجیهپذیر نشان میدهد و طرفین برای انتقال برق در دو مرحله برنامهریزی کردهاند. بر اساس چارچوب اعلامشده، ظرفیت تبادل در مرحله نخست ۳۰۰ مگاوات خواهد بود و در ادامه میتواند تا سقف ۱۰۰۰ مگاوات افزایش یابد.
این طرح در مذاکرات اخیر مدیران صنعت برق ایران و روسیه مورد بررسی قرار گرفته و مسیر جمهوری آذربایجان به عنوان حلقه انتقال میان دو شبکه در نظر گرفته شده است. به گفته معاون وزیر نیرو، زیرساختهای مورد نیاز برای سنجش امکان تبادل پیشتر در قالب آزمایشهای فنی ارزیابی شده و نتیجه این آزمونها مثبت بوده است. مرحله بعدی به تکمیل هماهنگیهای سهجانبه، تعیین برنامه بهرهبرداری پایدار و رفع ملاحظات فنی شبکه آذربایجان اختصاص دارد.
سابقه بررسی این اتصال به چند سال قبل بازمیگردد. وزارت انرژی جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۰ از توافق سه کشور برای تهیه مطالعه امکانسنجی هماهنگی شبکههای برق خبر داده بود. این موضوع در نشستهای بعدی نیز دنبال شد و در سال ۲۰۲۳، مقامهای انرژی آذربایجان و روسیه روند مطالعه اتصال شبکههای سه کشور را بررسی کردند. در سال ۲۰۲۴ نیز وضعیت پروژه و امکان گسترش تبادل و ترانزیت برق میان ایران و آذربایجان در مذاکرات رسمی دو طرف مطرح شد.
تبادل ۳۰۰ مگاوات در گام نخست و توسعه تا هزار مگاوات
مطابق برنامه اعلامی وزارت نیرو، اجرای پروژه به صورت مرحلهای انجام خواهد شد تا عملکرد شبکهها در شرایط واقعی ارزیابی شود. تبادل ۳۰۰ مگاوات برق در گام نخست، امکان سنجش ظرفیت خطوط، پایداری انتقال و هماهنگی مراکز کنترل را فراهم میکند. پس از تثبیت این مرحله و تکمیل زیرساختهای لازم، ظرفیت انتقال میتواند به ۱۰۰۰ مگاوات برسد. این رقم برای تجارت منطقهای برق قابل توجه است و میتواند به افزایش انعطاف شبکه در دورههای اوج مصرف کمک کند.
منطق اقتصادی پروژه بر تفاوت زمانی اوج مصرف برق در ایران و روسیه استوار است. تقاضای برق ایران در ماههای گرم و همزمان با استفاده گسترده از تجهیزات سرمایشی افزایش مییابد، در حالی که فشار اصلی مصرف در روسیه بیشتر در فصل سرد شکل میگیرد. این تفاوت فصلی، امکان میدهد برق در دورهای که یک کشور با مصرف بالاتر روبهرو است از شبکه کشور دیگر دریافت شود و در مقطع دیگری جریان مبادله تغییر کند.
رجبی مشهدی گفته است که مبادلات میتواند در قالب سوآپ برق یا خرید و فروش با تسویه ریالی انجام شود. در الگوی سوآپ، حجم مشخصی از انرژی در یک بازه زمانی تحویل میشود و معادل آن در دورهای دیگر بازگردانده خواهد شد. در الگوی خرید و فروش نیز قیمت، مدت قرارداد، ظرفیت قابل تحویل و هزینه انتقال باید میان طرفهای درگیر تعیین شود. انتخاب هر روش به توافق تجاری، وضعیت تولید و نیاز مصرف در زمان اجرای قرارداد وابسته خواهد بود.
اهمیت این برنامه در شرایطی بیشتر شده که مصرف برق ایران در روزهای اخیر از ۷۴ هزار مگاوات عبور کرده است. همزمان، آمارهای منتشرشده ظرفیت نصبشده نیروگاهی کشور را بیش از ۱۰۰ هزار مگاوات نشان میدهد، اما تمام ظرفیت اسمی در هر لحظه قابل استفاده نیست و تعمیرات، محدودیت سوخت، شرایط دمایی و وضعیت شبکه بر توان واقعی تولید اثر میگذارد. به همین دلیل، تبادل برونمرزی برق میتواند در کنار افزایش تولید و مدیریت مصرف، یکی از ابزارهای تنظیم بار شبکه باشد.
تمرکز مذاکرات بر پایداری شبکه و هماهنگی سهجانبه
اجرای پایدار این مسیر به هماهنگی همزمان ایران، جمهوری آذربایجان و روسیه نیاز دارد، زیرا برق باید از شبکه کشور واسط عبور کند. وزارت نیرو اعلام کرده که در مقطع کنونی، رفع دغدغههای فنی طرف آذربایجانی در اولویت قرار دارد. این هماهنگیها باید اطمینان دهد که انتقال برنامهریزیشده، پایداری شبکههای ملی را مختل نمیکند و ظرفیت عبوری در زمان اوج مصرف داخلی هر کشور قابل مدیریت است.
جمهوری آذربایجان در حال حاضر با ایران و روسیه مبادلات برقی دارد و از نظر جغرافیایی، مسیر مستقیم اتصال دو بازار برق را فراهم میکند. وزارت انرژی این کشور نیز در گزارشهای رسمی خود بر ادامه همکاری با کشورهای همسایه در حوزه صادرات و واردات برق تأکید کرده است. قرار گرفتن آذربایجان میان دو شبکه، این کشور را به بخش اصلی سازوکار انتقال، برنامهریزی بار و محاسبه هزینه ترانزیت تبدیل میکند.
در کنار پروژه اتصال شبکه برق ایران به روسیه، ایران هماکنون با چند کشور همسایه تبادل برق دارد. معاون برق و انرژی وزارت نیرو پیشتر از برنامه واردات حدود ۳۰۰ مگاوات برق از ترکمنستان و ارمنستان در دوره اوج بار تابستان خبر داده بود و صادرات برق به افغانستان و پاکستان نیز ادامه دارد. توسعه مسیر آذربایجان و روسیه میتواند دامنه گزینههای تأمین و فروش برق را افزایش دهد و امکان انعقاد قراردادهای فصلی متناسب با شرایط عرضه و تقاضا را گسترش دهد.
بر اساس اظهارات مقامهای صنعت برق، نگاه طرف روسی به توجیه اقتصادی طرح نیز نسبت به گذشته تغییر کرده است. افزایش نیاز به انعطاف در شبکههای بزرگ، ارزش ظرفیتهای قابل تبادل و امکان استفاده از اختلاف فصل مصرف، از عواملی است که اکنون در ارزیابی پروژه مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، آغاز تبادل پایدار در چارچوب اتصال شبکه برق ایران به روسیه با ظرفیت ۳۰۰ مگاوات و توسعه آن تا ۱۰۰۰ مگاوات، به نهایی شدن توافقهای فنی، تجاری و بهرهبرداری میان سه کشور وابسته است.
