فردریک زویتن؛ پیشگام نظریه چانهزنی و اقتصاد ریاضی در قرن بیستم
Frederik Zeuthen (danish economist 1888–۱۹۵۹) یکی از اقتصاددانان برجسته دانمارکی قرن بیستم است که نام او بیش از هر چیز با شکلگیری اولیه نظریه چانهزنی و توسعه اقتصاد ریاضی گره خورده است. اگرچه در تاریخ عمومی اندیشه اقتصادی کمتر از برخی چهرههای متأخر شناخته شده، اما آثار او نقشی بنیادین در گذار از تحلیلهای کیفی اقتصاد نئوکلاسیک به چارچوبهای صریح و ریاضیمحور داشتهاند. زویتن را میتوان از پیشگامان تحلیل استراتژیک تعارضات اقتصادی دانست؛ حوزهای که بعدها در قالب نظریه بازیها تثبیت شد.
زندگی و بستر فکری
زویتن در سال ۱۸۸۸ در دانمارک متولد شد و بخش عمده فعالیت علمی خود را در فضای دانشگاهی این کشور، بهویژه در ارتباط با دانشگاه کپنهاگ، سپری کرد. او در دورهای مینوشت که اقتصاد در حال تجربه یک تحول روششناختی بود: استفاده از ابزارهای ریاضی برای مدلسازی رفتار اقتصادی بهتدریج در حال تثبیت بود و اقتصاددانان اسکاندیناوی سهم مهمی در این روند داشتند.
در این بستر، زویتن تلاش کرد تا پدیدههایی مانند انحصار، جنگ قیمتی و چانهزنی میان بنگاهها را نه صرفاً با توصیف نظری، بلکه با صورتبندی رسمی و قابل تحلیل ریاضی بررسی کند. این رویکرد او را در زمره اقتصاددانان نظری پیشرو قرار داد.
کتاب مهم: «مسائل انحصار و جنگ اقتصادی»
مهمترین اثر زویتن کتاب Problems of Monopoly and Economic Warfare است که در سال ۱۹۳۰ منتشر شد. در این اثر، او به تحلیل ساختارهای انحصاری و تعارضات میان بنگاهها پرداخت و کوشید منطق تصمیمگیری در شرایط رقابت محدود یا انحصار دوجانبه را مدلسازی کند.
در این کتاب، زویتن یکی از نخستین صورتبندیهای رسمی از مسئله چانهزنی را ارائه کرد. او نشان داد که نتیجه مذاکره میان دو طرف نه فقط به ترجیحات آنها، بلکه به «تحمل ریسک» و ارزیابی آنها از پیامد شکست مذاکره وابسته است. این ایده بعدها در نظریه بازیها و بهویژه در تحلیلهای مربوط به راهحلهای چانهزنی توسعه یافت.
مدل چانهزنی زویتن: هسته نظریهای ماندگار
آنچه امروز با عنوان «مدل زویتن» شناخته میشود، چارچوبی است برای تحلیل مذاکره بین دو عامل عقلایی. در این مدل، هر طرف باید تصمیم بگیرد که آیا پیشنهاد طرف مقابل را بپذیرد یا با رد آن، وارد وضعیت تعارض شود. نکته کلیدی در تحلیل زویتن این است که هر طرف با توجه به احتمال موفقیت در تعارض و هزینههای آن، سطحی از ریسک را میپذیرد.
زویتن استدلال کرد که نتیجه چانهزنی به نقطهای میل میکند که در آن، هر دو طرف نسبت به پذیرش ریسک بیتفاوت میشوند. این بینش نظری بعدها الهامبخش تحلیلهای رسمیتر در نظریه بازیها شد. بهویژه، John Forbes Nash Jr. (american mathematician economist) در دهه ۱۹۵۰ با ارائه راهحل نش برای مسئله چانهزنی، چارچوبی دقیقتر و مبتنی بر اصول بهینگی ارائه داد؛ اما بسیاری از تاریخنگاران اندیشه اقتصادی ریشههای این تحلیل را در آثار زویتن میدانند.
جایگاه زویتن در تاریخ نظریه بازیها
هرچند زویتن پیش از شکلگیری رسمی نظریه بازیها توسط فون نویمان و مورگنشترن مینوشت، اما تحلیلهای او از تعاملات استراتژیک، بهطور مفهومی در همان مسیر حرکت میکرد. او نشان داد که در بسیاری از مسائل اقتصادی، رفتار بهینه هر عامل به تصمیمات عامل دیگر وابسته است. این وابستگی متقابل، هسته مرکزی نظریه بازیها را شکل میدهد.
از این منظر، زویتن را میتوان یکی از پیشگامان تحلیل تعاملی در اقتصاد دانست؛ اقتصاددانی که پیش از تثبیت زبان رسمی نظریه بازیها، در حال استفاده از منطق آن بود. همین امر سبب شده است که در تاریخنگاری مدرن، نام او در کنار بنیانگذاران اولیه تحلیل استراتژیک ذکر شود.
تأثیر بر اقتصاد صنعتی و تحلیل انحصار
آثار زویتن تنها به نظریه چانهزنی محدود نمیشود. او در تحلیل انحصار و رقابت ناقص نیز سهم قابل توجهی داشت. در دورهای که مباحث مربوط به ساختار بازار و قدرت بنگاهها در حال گسترش بود، زویتن تلاش کرد ابزارهای تحلیلی دقیقتری برای فهم جنگهای قیمتی و رفتار انحصاری ارائه کند.
تحلیل او از «جنگ اقتصادی» نشان میداد که رقابت میان بنگاهها میتواند به وضعیتهای زیانبار برای هر دو طرف منجر شود؛ وضعیتی که از منظر نظریه بازیها به معمای زندانی شباهت دارد. اگرچه این اصطلاح بعدها رایج شد، اما منطق بنیادی آن در تحلیلهای زویتن قابل مشاهده است.
پیوند با سنت اقتصاد ریاضی اسکاندیناوی
زویتن در چارچوب سنت اقتصاد ریاضی اسکاندیناوی فعالیت میکرد؛ سنتی که به دقت تحلیلی و استفاده از مدلهای صریح اهمیت میداد. این رویکرد بعدها در دانشگاههای شمال اروپا و حتی در جریانهای اصلی اقتصاد بینالملل تأثیرگذار شد.
ویژگی برجسته کار زویتن، تلاش برای ترکیب شهود اقتصادی با صورتبندی ریاضی بود. او نهتنها به ارائه نتایج میاندیشید، بلکه به دنبال بنیانهای منطقی آنها نیز بود. همین امر موجب شد آثارش از نظر روششناختی ارزشمند باقی بمانند.
چرا فردریک زویتن امروز اهمیت دارد؟
در اقتصاد معاصر، نظریه چانهزنی در حوزههای متعددی کاربرد دارد: از مذاکرات دستمزدی و قراردادهای تجاری گرفته تا ادغام و تملک شرکتها و حتی دیپلماسی اقتصادی. بسیاری از این تحلیلها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از چارچوبهایی بهره میبرند که ریشه در ایدههای اولیه زویتن دارند.
همچنین در اقتصاد صنعتی، تحلیل تعاملات استراتژیک میان بنگاهها همچنان یکی از موضوعات مرکزی است. فهم این تعاملات بدون درک مبانی نظری که اقتصاددانانی مانند زویتن بنا نهادهاند، ناقص خواهد بود.
جمعبندی
فردریک زویتن را باید یکی از حلقههای کلیدی در تحول اقتصاد نظری قرن بیستم دانست. او در دورهای گذار، با استفاده از ابزارهای ریاضی و تحلیل منطقی، به بررسی انحصار، تعارض و چانهزنی پرداخت و پایههایی را بنا گذاشت که بعدها در نظریه بازیها و اقتصاد صنعتی به بلوغ رسید.
اگرچه نام او بهاندازه برخی اقتصاددانان متأخر در فضای عمومی شناخته شده نیست، اما در تاریخ اندیشه اقتصادی جایگاهی ماندگار دارد. برای بخش «تقویم تاریخ اقتصادی» یک وبسایت، زویتن نمونهای مناسب از اقتصاددانی است که شاید کمتر شناخته شده باشد، اما تأثیر او بر معماری نظری اقتصاد مدرن عمیق و ساختاری است.
در سالروز تولد یا درگذشت او، بازخوانی آثارش یادآور این نکته است که بسیاری از دستاوردهای امروز علم اقتصاد، بر شانههای اندیشمندانی بنا شده که مسیر تحلیل را از توصیفهای کیفی به مدلهای صریح و قابل آزمون سوق دادند؛ و فردریک زویتن بیتردید یکی از آنهاست.
