اتصال ریلی تبریز–چشمهثریا؛ مسیر جدید ایران برای اتصال مستقیمتر به ترکیه و اروپا
پروژه اتصال ریلی ایران به ترکیه از مسیر تبریز–چشمهثریا بهعنوان یکی از مهمترین طرحهای ترانزیتی کشور، وارد مرحلهای حساس از برنامهریزی، مطالعات فنی و تصمیمگیریهای راهبردی شده است. این پروژه با هدف ایجاد یک مسیر مستقیم و کارآمد برای اتصال شبکه ریلی ایران به ترکیه و در ادامه به اروپا، در کانون توجه نهادهای اجرایی و برنامهریزی قرار دارد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، مسیر تبریز–چشمهثریا میتواند نقش کلیدی در تکمیل کریدور ریلی شرق–غرب ایفا کند. این کریدور یکی از مسیرهای مهم ترانزیتی منطقه به شمار میرود که اتصال کشورهای آسیایی به اروپا را تسهیل میکند. با بهرهبرداری از این مسیر، ایران امکان دسترسی مستقیمتر به شبکه ریلی ترکیه، جمهوری نخجوان و در نهایت اروپا را خواهد داشت.
در حال حاضر، بخشی از این مسیر در شبکه ریلی کشور فعال است. خط ریلی تبریز–مرند بهصورت موجود مورد استفاده قرار میگیرد، اما طبق اعلام مسئولان، این مسیر نیازمند مرمت اساسی و ارتقای زیرساختی است تا بتواند پاسخگوی حجم بالای ترانزیت بار و مسافر در آینده باشد. وضعیت فعلی این خط، امکان بهرهبرداری در مقیاس انبوه را بهطور کامل فراهم نمیکند.
بخش جدید پروژه، یعنی مسیر مرند تا چشمهثریا، هنوز وارد فاز اجرایی نشده است. این بخش از پروژه در مرحله برنامهریزی، انجام مطالعات فنی و بررسیهای کارشناسی قرار دارد و تاکنون مجوز اجرایی نهایی برای آغاز عملیات ساخت دریافت نکرده است. تصمیمگیری درباره اجرای این بخش، یکی از محورهای اصلی مذاکرات و بررسیهای جاری به شمار میرود.
در کنار این مسیر، پروژه خاوران–تبریز نیز بهعنوان بخشی تکمیلی از شبکه اتصال ریلی مطرح است. این مسیر به طول ۲۷ کیلومتر طراحی شده که ۱۵ کیلومتر آن شامل تونل دوخطه است. هدف از اجرای این بخش، ایجاد اتصال کامل و یکپارچه میان مسیر تبریز–چشمهثریا و شبکه ریلی تبریز عنوان شده است.
در بُعد بینالمللی، اتصال ریلی ایران و ترکیه در حال حاضر از طریق مرز رازی برقرار است. شبکه ریلی ترکیه نیز به شبکه ریلی اروپا متصل بوده و امکان جابهجایی بار و مسافر به کشورهای اروپایی را فراهم میکند. با این حال، مسیر تبریز–چشمهثریا میتواند امکان اتصال مستقیمتر و کوتاهتر ایران به ترکیه و جمهوری نخجوان را فراهم کند و مسیرهای موجود را تکمیل نماید.
بر اساس گزارشها، تکمیل این مسیر در آینده میتواند به ایجاد یک حلقه مهم ترانزیتی برای دسترسی ریلی ایران به چین، آسیای میانه و حتی ارمنستان منجر شود. این ویژگی باعث شده پروژه تبریز–چشمهثریا بهعنوان یکی از طرحهای راهبردی در حوزه حملونقل ریلی کشور مطرح باشد.
مطالعات انجامشده درباره مسیرهای جایگزین نشان میدهد که مسیر پیرامون دریاچه وان، با وجود اهمیت راهبردی، هزینهای بین یک تا دو میلیارد دلار دارد. این مسیر تاکنون از سوی طرف ترکیهای وارد مرحله اجرایی نشده است. در مقابل، مسیر تبریز–چشمهثریا به دلیل کوتاهتر بودن و کارآمدی بیشتر، از نظر کارشناسان بهعنوان گزینهای مناسبتر برای ترانزیت انبوه بار ارزیابی شده است.
برآوردهای اولیه حاکی از آن است که اجرای مسیر تبریز–چشمهثریا بهصورت یکخطه، هزینهای در حدود ۶۰۰ میلیون تا یک میلیارد دلار خواهد داشت. در صورتی که این مسیر بهصورت دوخطه اجرا شود، دستکم ۷۰ درصد هزینه بیشتری به پروژه تحمیل خواهد شد. همین موضوع باعث شده انتخاب میان اجرای یکخطه یا دوخطه به یکی از چالشهای اصلی پروژه تبدیل شود.
از نظر فنی، طول مسیر تبریز–چشمهثریا حدود ۲۲۰ کیلومتر برآورد شده است. مسیر میانه–تبریز در طراحی اولیه بهصورت دوخطه پیشبینی شده، اما در شرایط فعلی تنها یک خط آن ریلگذاری شده است. این وضعیت نشاندهنده نیاز به سرمایهگذاری قابل توجه در بخش زیرساخت، ریلگذاری مجدد و احداث تونل در برخی مقاطع مسیر است.
پیشبینیهای انجامشده درباره تقاضای ترانزیتی این مسیر نشان میدهد که در سال نخست بهرهبرداری، امکان جابهجایی حدود یک میلیون مسافر وجود خواهد داشت. بر اساس همین برآوردها، تعداد مسافران در افق ۲۰ ساله به حدود ۱.۷ میلیون نفر خواهد رسید. در بخش حمل بار نیز، ترانزیت سالانه حدود ۸۰۰ هزار تن در سال اول و تا ۷ میلیون تن در افق ۲۰ ساله پیشبینی شده است.
با این حال، عبور از دریاچه وان همچنان یکی از چالشهای فنی و عملیاتی در مسیرهای ریلی ایران و ترکیه به شمار میرود. در وضعیت فعلی، جابهجایی واگنها در این بخش نیازمند انتقال به کشتی است که فرآیند ترانزیت را با محدودیتهایی مواجه میکند. تحقق ترانزیت انبوه در این مسیر مستلزم همکاری نزدیک و پایدار میان ایران و ترکیه عنوان شده است.
از سوی دیگر، با توجه به محدودیت منابع مالی و اولویتهای تعیینشده از سوی سازمان برنامه و بودجه، تمرکز فعلی بر تکمیل پروژههای نیمهتمام قرار دارد. به همین دلیل، تصمیمگیری نهایی درباره اجرای مسیر تبریز–چشمهثریا بهصورت یکخطه یا دوخطه، نیازمند بررسی دقیق جریانهای آتی ترانزیت، برآورد هزینهها و توجیه اقتصادی پروژه است. این موضوع همچنان در دستور کار نهادهای مسئول قرار دارد و بررسیهای مربوط به آن ادامه دارد.
