ازسرگیری صادرات نفت کردستان عراق در سایه بیاعتمادی بغداد
صادرات نفت خام از اقلیم کردستان عراق پس از بیش از دو سال و نیم وقفه، بار دیگر از سر گرفته شد. این صادرات از طریق خط لولهای که به بندر جیهان ترکیه متصل است انجام میشود. مقامات بغداد و اربیل این رویداد را «تاریخی» توصیف کردهاند، اما نشانههای بیاعتمادی و نگرانی نسبت به پایداری توافق همچنان به قوت خود باقی است.
آغاز دوباره صادرات پس از وقفه طولانی
بر اساس گزارش رسانههای عراقی از جمله «شفق نیوز»، روند صادرات نفت از اقلیم کردستان عراق امروز شنبه رسماً آغاز شد. میانگین صادرات اولیه حدود ۱۹۰ هزار بشکه در روز اعلام شده است. این رقم کمتر از سطح صادرات پیش از توقف خط لوله در مارس ۲۰۲۳ است که به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز میرسید.
این صادرات اکنون تحت نظارت و از طریق شرکت بازاریابی نفت عراق (سومو) انجام میشود. سومو به عنوان بازوی رسمی دولت مرکزی در زمینه فروش نفت خام عراق شناخته میشود.
توافق بغداد و اربیل
این بازگشایی نتیجه سلسله نشستهایی میان وزارت نفت دولت مرکزی عراق و وزارت منابع طبیعی اقلیم کردستان بوده است. در چارچوب توافق جدید، دولت اقلیم موظف شده کل نفت تولیدی خود را به سومو تحویل دهد تا صادرات از طریق بندر جیهان انجام گیرد. در مقابل، دولت مرکزی بغداد متعهد شده حقوق کارکنان اقلیم را پرداخت کند و سهم اقلیم از بودجه عمومی کشور را تأمین نماید.
نفت در برابر حقوق
یکی از بندهای مهم توافق مالی میان دو طرف، تعیین رقم ۱۶ دلار به ازای هر بشکه نفت به عنوان هزینه تولید است. این مبلغ به شرکتهای فعال در اقلیم پرداخت میشود، اما نه به صورت نقدی، بلکه به شکل نفت خام تا فشار مالی بر بودجه دولت کاهش یابد. همچنین قرار است تا پایان سال یک ارزیابی مستقل برای تعیین هزینه واقعی تولید انجام شود.
این مدل توافقی به عنوان یک «راهحل میانه» مطرح شده است تا از یک سو تداوم فعالیت شرکتهای خارجی تضمین شود و از سوی دیگر کنترل دولت مرکزی بر درآمدهای نفتی حفظ گردد. با این حال، کارشناسان هشدار دادهاند که همین مکانیزم غیرنقدی میتواند در آینده منشأ اختلافهای اجرایی شود.
ورود بازیگران بینالمللی
در سطح بینالمللی، شرکت Vitol، بزرگترین بازرگان مستقل نفت جهان، بهعنوان مجری فروش نفت صادراتی کردستان از بندر جیهان معرفی شده است. گزارش بلومبرگ نشان میدهد این مشارکت تنها نقش بازاریابی ندارد، بلکه بخشی از حلوفصل بدهیهای معوقه نیز محسوب میشود.
در سالهای گذشته، شرکت ویتول به اقلیم کردستان وامهایی تحت عنوان «نفت در برابر پول نقد» اعطا کرده بود. توقف صادرات باعث شد بخشی از این بدهیها معوق بماند و اکنون قرار است با بازگشایی مسیر صادرات، این بدهیها تسویه شود.
واکنش شرکتهای نفتی فعال در اقلیم
تا کنون هشت شرکت فعال در میادین نفتی اقلیم کردستان از جمله Gulf Keystone و HKN با این سازوکار صادراتی موافقت کردهاند. اگر شرکت DNO نروژی نیز به این توافق بپیوندد، امکان افزایش صادرات تا سقف ۵۰۰ هزار بشکه در روز وجود خواهد داشت. تحقق چنین ظرفیتی میتواند عراق را به بازیگری قدرتمندتر در بازار انرژی اروپا تبدیل کند.
تردید بغداد نسبت به پایبندی اقلیم
با وجود آغاز دوباره صادرات، مقامات و نمایندگان مجلس عراق همچنان نسبت به تعهد اقلیم کردستان بدبین هستند. حسین علی، عضو مجلس نمایندگان عراق، امروز شنبه دولت اقلیم را به «تعلل و طفرهروی» در اجرای توافقهای نفتی متهم کرد.
او در گفتوگو با رسانههای عراقی تأکید کرد: «دولت اقلیم تاکنون هیچ درآمد نفتی را به دولت مرکزی تحویل نداده است، در حالی که قانون بودجه فدرال این اقلیم را موظف به تحویل روزانه ۲۵۰ هزار بشکه نفت کرده است.»
این نماینده همچنین افزود: «بر اساس قانون، اقلیم باید نهتنها درآمدهای نفتی بلکه درآمدهای غیرنفتی خود را نیز به سومو تحویل دهد، اما این تعهد تاکنون اجرا نشده است و این رفتار، تخلف قانونی محسوب میشود.»
نقش سومو در توافق
شرکت بازاریابی نفت عراق (سومو) در توافق جدید مسئولیت فروش کل نفت اقلیم را بر عهده دارد. هدف بغداد از این سازوکار، یکپارچهسازی درآمدهای نفتی و جلوگیری از فروش مستقل نفت توسط اقلیم است. به این ترتیب، کلیه درآمدهای صادراتی ابتدا به حساب سومو واریز شده و سپس سهم اقلیم و هزینههای تولید از آن کسر میشود.
چرا بازار جهانی واکنش نشان نداد؟
برخلاف انتظار، بازار جهانی نفت واکنش شدیدی به آغاز دوباره صادرات از اقلیم کردستان نشان نداد. تحلیلگران معتقدند دلیل این بیتفاوتی آن است که بخش زیادی از نفت صادراتی اقلیم پیشتر برای مصرف داخلی استفاده میشد و اکنون تنها مسیرش تغییر کرده است.
بر اساس دادههای شرکت مشاورهای «کپلر»، حتی در بهترین حالت، توافق فعلی میتواند تنها بین ۵۰ تا ۱۰۰ هزار بشکه در روز به عرضه جهانی اضافه کند؛ رقمی که برای تغییر چشمگیر در نقشه انرژی جهان کافی نیست.
چشمانداز آینده توافق
کارشناسان معتقدند که توافق اخیر میان بغداد و اربیل را نمیتوان راهحل نهایی دانست. این توافق بیشتر به یک «آتشبس موقت» شباهت دارد تا توافقی بلندمدت. پایداری آن به اعتماد متقابل و پایبندی هر دو طرف بستگی دارد؛ عاملی که در گذشته بارها با شکست مواجه شده است.
با این حال، از سرگیری صادرات نفت از اقلیم کردستان عراق گامی مثبت در مسیر همکاری اقتصادی محسوب میشود و میتواند در کوتاهمدت بخشی از نیازهای مالی دولت مرکزی و اقلیم را برآورده سازد.
جمعبندی آماری
- میزان صادرات اولیه: حدود ۱۹۰ هزار بشکه در روز
- میزان صادرات پیش از توقف خط لوله در مارس ۲۰۲۳: حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز
- هزینه تولید اختصاصیافته به شرکتهای فعال در اقلیم: ۱۶ دلار به ازای هر بشکه (به صورت غیرنقدی)
- تعداد شرکتهای فعال تأییدکننده توافق: هشت شرکت، شامل Gulf Keystone و HKN
- ظرفیت احتمالی صادرات در صورت پیوستن شرکت DNO: تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز
- سهم احتمالی توافق در عرضه جهانی نفت: تنها بین ۵۰ تا ۱۰۰ هزار بشکه در روز
