اریک توربکه؛ اقتصاددانی که سنجش فقر را متحول کرد
در تاریخ اقتصاد توسعه، نام برخی اقتصاددانان با ابزارهایی گره خورده است که هنوز هم در سیاستگذاریهای جهانی استفاده میشوند. اریک توربکه یکی از همین چهرههاست؛ اقتصاددانی که با مشارکت در طراحی شاخص Foster–Greer–Thorbecke، یکی از مهمترین ابزارهای سنجش فقر در جهان، تأثیری ماندگار بر ادبیات اقتصاد توسعه گذاشت.
اریک توربکه؛ اقتصاددانی در خدمت سنجش و کاهش فقر
اریک توربکه در ۱۷ فوریه ۱۹۲۹ متولد شد و بخش عمدهای از زندگی علمی خود را صرف مطالعه فقر، نابرابری و سیاستهای توسعهای در کشورهای در حال توسعه کرد. او سالها بهعنوان استاد اقتصاد در دانشگاه کرنل فعالیت داشت و یکی از چهرههای تأثیرگذار در حوزه اقتصاد توسعه به شمار میرفت.
تمرکز اصلی توربکه بر این پرسش بود که چگونه میتوان فقر را بهصورت دقیق، علمی و قابل مقایسه اندازهگیری کرد. پیش از دهه ۱۹۸۰، بسیاری از شاخصهای فقر تنها به شمارش افراد زیر خط فقر محدود میشدند و عمق یا شدت فقر را نشان نمیدادند. این ضعف باعث میشد سیاستگذاران تصویر دقیقی از وضعیت واقعی فقرا نداشته باشند.
توربکه با رویکردی کمی و مبتنی بر مدلهای ریاضی، تلاش کرد ابزارهایی طراحی کند که بتوانند نهتنها تعداد فقرا، بلکه شدت فقر و فاصله آنها از خط فقر را نیز نشان دهند.
شاخص Foster–Greer–Thorbecke؛ نقطه عطفی در سنجش فقر
مهمترین دستاورد علمی توربکه، مشارکت در طراحی شاخص Foster–Greer–Thorbecke (FGT) در سال ۱۹۸۴ بود. این شاخص که با همکاری Joel Foster و James Greer معرفی شد، بهسرعت به یکی از استانداردهای جهانی در سنجش فقر تبدیل شد.
پیش از معرفی این شاخص، رایجترین معیار فقر «نرخ سرشماری فقر» یا Headcount Ratio بود؛ یعنی نسبت جمعیتی که زیر خط فقر زندگی میکردند. این شاخص یک ضعف اساسی داشت:
اگر درآمد افراد فقیر کاهش مییافت اما همچنان زیر خط فقر باقی میماندند، این شاخص هیچ تغییری را نشان نمیداد.
شاخص FGT این مشکل را حل کرد و خانوادهای از شاخصها را معرفی کرد که میتوانستند ابعاد مختلف فقر را اندازهگیری کنند. این شاخص با یک پارامتر قابل تنظیم (α) تعریف میشود:
- اگر α = 0 باشد: نسبت جمعیت فقیر اندازهگیری میشود.
- اگر α = 1 باشد: شکاف فقر یا فاصله متوسط فقرا از خط فقر محاسبه میشود.
- اگر α = 2 باشد: شدت فقر و نابرابری میان فقرا نیز در نظر گرفته میشود.
این انعطافپذیری باعث شد شاخص FGT به یکی از ابزارهای اصلی بانک جهانی، سازمان ملل و بسیاری از دولتها برای طراحی سیاستهای ضد فقر تبدیل شود.
اهمیت اقتصادی شاخص FGT
شاخص FGT چند ویژگی کلیدی دارد که آن را به یکی از مهمترین ابزارهای سنجش فقر تبدیل کرده است:
- قابلیت تفکیکپذیری
- این شاخص را میتوان برای مناطق مختلف، گروههای جمعیتی یا بخشهای اقتصادی محاسبه کرد. بهعنوان مثال، میتوان فقر شهری و روستایی را جداگانه سنجید.
- حساسیت به عمق فقر
- برخلاف شاخصهای ساده، FGT نشان میدهد فقرا تا چه حد زیر خط فقر قرار دارند.
- کاربرد مستقیم در سیاستگذاری
- دولتها میتوانند با استفاده از این شاخص، اثر برنامههای حمایتی را ارزیابی کنند.
برای مثال، اگر یک برنامه یارانهای باعث شود درآمد فقرا به خط فقر نزدیکتر شود، شاخص شکاف فقر (α = 1) کاهش مییابد، حتی اگر تعداد فقرا ثابت بماند.
نقش توربکه در اقتصاد توسعه
توربکه تنها یک نظریهپرداز نبود. او سالها در پروژههای میدانی و مشاورهای برای سازمانهای بینالمللی، دولتها و نهادهای توسعهای فعالیت کرد. تمرکز او بر این بود که نظریههای اقتصادی به ابزارهای عملی برای بهبود زندگی مردم تبدیل شوند.
حوزههای اصلی فعالیت علمی او عبارت بودند از:
- اقتصاد فقر و نابرابری
- سیاستهای توسعهای در کشورهای در حال توسعه
- مدلهای تعادل عمومی برای تحلیل اقتصاد کلان
- اثر سیاستهای دولتی بر توزیع درآمد
توربکه در بسیاری از مطالعات خود نشان داد که رشد اقتصادی بهتنهایی برای کاهش فقر کافی نیست و ساختار توزیع درآمد، سیاستهای مالی و دسترسی به خدمات عمومی نقش تعیینکنندهای در وضعیت فقرا دارند.
کاربردهای جهانی دیدگاههای توربکه
ایدهها و ابزارهای توربکه در دهههای اخیر در بسیاری از برنامههای جهانی به کار گرفته شدهاند، از جمله:
- برنامههای کاهش فقر بانک جهانی
- شاخصهای توسعه انسانی سازمان ملل
- سیاستهای هدفمند یارانهها
- برنامههای انتقال نقدی به خانوارهای کمدرآمد
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، شاخص FGT بهعنوان معیار اصلی ارزیابی موفقیت برنامههای ضد فقر استفاده میشود.
میراث علمی و تأثیر پایدار
یکی از مهمترین ویژگیهای کار توربکه، ترکیب نظریه اقتصادی با کاربرد عملی بود. او نشان داد که چگونه میتوان مفاهیم پیچیدهای مانند فقر و نابرابری را به شاخصهای قابل اندازهگیری تبدیل کرد.
میراث علمی او را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
- ایجاد یکی از پرکاربردترین شاخصهای فقر در جهان
- تأثیرگذاری بر سیاستهای توسعهای در سطح جهانی
- تربیت نسل جدیدی از اقتصاددانان توسعه
- پیوند دادن اقتصاد نظری با مسائل واقعی اجتماعی
امروزه، بسیاری از گزارشهای اقتصادی بینالمللی همچنان از شاخص FGT برای تحلیل وضعیت فقر استفاده میکنند؛ موضوعی که نشاندهنده ماندگاری و اهمیت کار توربکه است.
جمعبندی
اریک توربکه را میتوان یکی از چهرههای کلیدی در تحول روشهای سنجش فقر دانست. او با طراحی ابزارهایی دقیق و قابلاستفاده برای سیاستگذاران، کمک کرد مفهوم فقر از یک تعریف مبهم و کیفی به یک شاخص قابل اندازهگیری و قابلتحلیل تبدیل شود.
تولد او در ۱۷ فوریه، یادآور نقش اقتصاددانانی است که با ابزارهای تحلیلی خود، مسیر سیاستهای اجتماعی و اقتصادی جهان را تغییر دادهاند. شاخص Foster–Greer–Thorbecke همچنان در قلب بسیاری از برنامههای توسعهای قرار دارد و نام توربکه را در تاریخ اقتصاد توسعه ماندگار کرده است.
