گره رقابت هند، چین و آمریکا با محوریت بندر چابهار
بهگزارش خبرنگار اقتصادی، انتشار خبر معافیت تازه دولت ایالات متحده برای ادامه فعالیت هند در بندر چابهار باعث شده این بندر بار دیگر در مرکز توجهات منطقهای و بینالمللی قرار گیرد. این معافیت ششماهه که از سوی واشنگتن صادر شده، در شرایطی اعلام شده است که چند هفته پیش معافیتهای پیشین لغو شده بود و تصور میشد حضور هند در چابهار با چالش جدی روبهرو شود. با این حال، مجموعهای از عوامل ژئوپلیتیکی و تجاری موجب شد آمریکا بار دیگر تصمیم خود را بازنگری کند.
بندر چابهار طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین نقاط راهبردی در رقابتهای منطقهای جنوب آسیا تبدیل شده است. کارشناسان اقتصادی و تجاری معتقدند موقعیت جغرافیایی این بندر و نقش آن در اتصال هند به افغانستان و آسیای مرکزی، اهمیت آن را در معادلات اقتصادی و ترانزیتی افزایش داده است. معافیت تازه آمریکا نیز در همین راستا مورد توجه قرار گرفته و به اعتقاد بسیاری از ناظران، نشانهای از جایگاه غیرقابل جایگزین ایران در ساختارهای ترانزیتی منطقه است.
بر اساس گزارشهای رسمی، هند در سالهای گذشته سرمایهگذاری قابل توجهی برای توسعه ترمینال شهید بهشتی بندر چابهار انجام داده و هدف اصلی آن ایجاد مسیری پایدار برای دسترسی به افغانستان و بازارهای آسیای مرکزی بوده است. این مسیر برای دهلینو اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا گزینههای موجود علاوه بر محدودیتهای امنیتی، وابسته به پاکستان هستند. از نگاه مقامات هندی، چابهار تنها مسیر غیرپاکستانی است که میتواند دسترسی مستقیم و پایدار به افغانستان را فراهم کند.
در همین زمینه، مقامات افغانستان نیز طی ماههای اخیر چندین بار بر اهمیت چابهار تأکید کردهاند. آنان اشاره کردهاند که این بندر برای افغانستان «مسیر ضروری» محسوب میشود و امکان تنفس تجاری و کاهش وابستگی به مسیرهای تحت کنترل پاکستان را فراهم میکند. بهگزارش رسانهها، کابل در نشستها و دیدارهای رسمی خود با مقامات هندی بارها اعلام کرده که چابهار برای اقتصاد افغانستان یک مسیر حیاتی است و تکمیل زیرساختهای آن میتواند در بهبود تجارت این کشور نقش کلیدی داشته باشد.
کارشناسان میگویند ظرفیت فعلی بندر چابهار تنها بخش کوچکی از ظرفیت بالقوه آن است. بر اساس اعلام مراجع رسمی، اتصال شبکه ریلی چابهار–زاهدان و اتصال این بندر به شبکه حملونقل داخلی ایران و سپس به کریدور بینالمللی شمال–جنوب میتواند ظرفیت واقعی بندر را آزاد کند. همین موضوع یکی از اصلیترین دلایل اصرار هند بر ادامه حضور بلندمدت در چابهار عنوان شده است.
از سوی دیگر، رقابتهای ژئوپلیتیکی چین و آمریکا نیز در این موضوع نقش دارد. آمریکا با نگرانی از گسترش حضور چین در بندر گوادر پاکستان و توسعه کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC)، حضور هند در چابهار را یک عامل موازنهساز میداند. برخی گزارشها نشان میدهد واشنگتن چابهار را فرصتی برای ایجاد تعادل در برابر حضور چین در منطقه میبیند؛ هرچند ایران این پروژه را در چارچوب سیاستهای چندجانبه و مستقل خود دنبال میکند.
بر اساس گزارش منابع اقتصادی، برخی کارشناسان ایرانی نیز بر ضرورت توسعه چندجانبه پروژه چابهار تأکید دارند. به گفته آنان، تکیه صرف به یک کشور میتواند ریسکهایی برای آینده بندر ایجاد کند و تشکیل یک کنسرسیوم چندملیتی شامل ایران، هند، روسیه، کشورهای آسیای مرکزی و حتی چین میتواند موجب تثبیت جایگاه بندر در شبکه تجارت منطقهای شود. با این حال، در همه سناریوها نقش ایران در مرکز این شبکه همکاری ثابت خواهد بود.
در بیانیهها و گزارشهای منتشرشده همچنین تأکید شده که افغانستان یکی از ذینفعان اصلی بندر چابهار است. مقامات افغان اشاره کردهاند که مسیرهای تحت کنترل پاکستان عمدتاً با محدودیتها و ناپایداریهای تجاری همراه است و چابهار تنها مسیری است که میتواند تجارت افغانستان را بهطور پایدار به هند و بازارهای جهانی متصل کند. آنان در نشستهای اخیر خود چابهار را مسیر «استراتژیک» خواندهاند و خواستار گسترش همکاریهای سهجانبه با ایران و هند شدهاند.
در بخش دیگری از این خبر، به موضوع تحریمها نیز اشاره شده است. کارشناسان معتقدند تصمیم اخیر آمریکا اعترافی ضمنی به این واقعیت است که تحریم چابهار، به دلیل نقش کلیدی آن در تجارت منطقهای، عملاً امکانپذیر نیست. اگر هند فعالیت خود را در چابهار متوقف کند، ایران مسیر را با شرکای جایگزین ادامه خواهد داد و نتیجه آن کاهش نفوذ آمریکا در افغانستان و آسیای جنوبی خواهد بود. به همین دلیل، این معافیت ششماهه از سوی برخی ناظران «همزیستی اجباری» آمریکا با واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه توصیف شده است.
چابهار اکنون فراتر از یک بندر تجاری، به نقطه تلاقی رقابت هند و چین، مسیر حیاتی اقتصاد افغانستان و محور راهبردی نقشآفرینی ایران در منطقه تبدیل شده است. معافیت جدید آمریکا گرچه موقتی و ششماهه است، اما از نگاه تحلیلگران نشان میدهد که هیچ راهبردی در جنوب آسیا بدون لحاظ نقش ایران قابل اجرا نیست و آینده تجارت منطقهای بیش از گذشته با جایگاه چابهار گره خورده است.
در مجموع، این تحولات نشان میدهد که بندر چابهار همچنان یکی از نقاط حساس و اثرگذار در رقابتهای اقتصادی و ترانزیتی منطقه بهشمار میرود و تصمیم اخیر واشنگتن بار دیگر اهمیت راهبردی این بندر را در معادلات منطقهای آشکار کرده است. گزارشها حاکی است روند همکاریهای ایران، هند و افغانستان در چارچوب توسعه چابهار ادامه دارد و انتظار میرود در ماههای آینده تحولات بیشتری در این زمینه اعلام شود.
