پیشنهاد اجاره ۱۰۰ ساله کریدور زنگزور؛ سناریویی جدید در رقابتهای منطقهای
منابع خبری از ارائه پیشنهادی از سوی یکی از مشاوران نزدیک به رئیسجمهور پیشین آمریکا برای اجاره ۱۰۰ ساله کریدور زنگزور به ترکیه و جمهوری آذربایجان خبر دادهاند. این پیشنهاد که از سوی تام باراک، سرمایهدار لبنانیتبار و از افراد نزدیک به دونالد ترامپ مطرح شده، واکنشهایی در محافل دیپلماتیک و رسانهای به دنبال داشته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، پیشنهاد اجاره بلندمدت این دالان با هدف تسهیل ارتباط زمینی جمهوری آذربایجان با نخجوان و ترکیه، در چارچوب همکاریهای منطقهای میان آنکارا و باکو ارائه شده است. این کریدور که از خاک ارمنستان عبور میکند، به طول ۳۲ کیلومتر بوده و یکی از محورهای مهم ژئوپلیتیکی در منطقه قفقاز جنوبی محسوب میشود.
با توجه به اهمیت ترانزیتی و تجاری این مسیر، ورود مستقیم ایالات متحده به موضوع بهرهبرداری از کریدور زنگزور، میتواند موازنه اقتصادی و مسیرهای تجارت منطقهای را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران نیز نسبت به هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی در مرزهای شمال غربی خود حساسیت ویژهای دارد و بارها بر حفظ ساختار فعلی تأکید کرده است.
دالان زنگزور بهعنوان مسیر پیشنهادی در توافق سهجانبه آتشبس سال ۲۰۲۰ میان روسیه، آذربایجان و ارمنستان مطرح شد. این مسیر در صورت اجرایی شدن، میتواند نقش مهمی در تکمیل مسیر میانی کریدور شرق به غرب از خاک ترکیه ایفا کند و زمینه اتصال زمینی باکو به آنکارا را فراهم آورد.
گزارشها حاکی از آن است که در صورت اجرای این طرح، مسیرهای تجاری جایگزین که از طریق ایران به ارمنستان و اروپا متصل میشوند، ممکن است با کاهش حجم مبادلات مواجه شوند. این موضوع از منظر اقتصادی و ترانزیتی برای ایران اهمیت بسزایی دارد.
در واکنش به این پیشنهاد، مقامات ارمنستان اعلام کردهاند که با واگذاری بخشی از حاکمیت ملی خود به یک کشور ثالث مخالفاند و هیچگونه طرحی برای واگذاری دائمی یا اجاره بلندمدت این مسیر به قدرتهای خارجی را نمیپذیرند.
از سوی دیگر، مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز در تماسهای رسمی با طرفهای ارمنستانی، بر موضع ثابت کشور در زمینه مخالفت با تغییرات ژئوپلیتیکی مرزها تأکید کردهاند. به گفته منابع رسمی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران در تماس تلفنی با مقام ارشد ارمنستان، این موضع را بار دیگر اعلام کرده است.
در گزارشهای منتشر شده همچنین به نقش رژیم صهیونیستی در این تحولات نیز اشاره شده است. بر اساس این گزارشها، روابط راهبردی تلآویو با باکو و حضور اقتصادی و امنیتی آن در جمهوری آذربایجان، میتواند در آینده موجب تقویت مثلثی میان آمریکا، ترکیه و رژیم صهیونیستی در منطقه شود؛ موضوعی که نگرانیهایی در خصوص آینده مسیرهای تجاری و تأثیر آن بر امنیت اقتصادی ایران ایجاد کرده است.
طبق تحلیل دادههای موجود، فعالسازی کریدور زنگزور در صورت واگذاری یا اجاره به ترکیه و آذربایجان، میتواند منجر به کاهش ترافیک تجاری از خاک ایران شده و مسیرهای سنتی ترانزیت ایران ـ ارمنستان را تحت فشار قرار دهد. این تحولات، تأثیر مستقیمی بر درآمدهای ناشی از ترانزیت، بهرهبرداری از زیرساختهای ریلی و جادهای، و همکاریهای منطقهای در حوزه حملونقل خواهد داشت.
همچنین گزارشها نشان میدهند که در کنار ابعاد اقتصادی، حضور بازیگران جدید در منطقه میتواند مسیر شکلگیری ائتلافهای جدید در حوزه زیرساخت، حملونقل، انرژی و فناوری را تسریع کند. بهویژه ترکیه که در سالهای اخیر در پروژههای جادهای، ریلی و انرژی منطقه قفقاز نقشآفرینی گستردهای داشته است، اکنون با حمایتهای مالی و فنی امارات و پشتیبانی سیاسی ایالات متحده در حال گسترش نفوذ خود در منطقه است.
در همین راستا، کارشناسان حوزه حملونقل و تجارت منطقهای معتقدند که هرگونه تغییر در مسیرهای ترانزیتی منطقه باید با مشارکت همه کشورهای ذینفع و بر اساس اصول احترام به حاکمیت ملی انجام شود. در غیر این صورت، احتمال بروز تنشهای منطقهای و بیثباتی در مسیرهای حملونقل افزایش خواهد یافت.
در کنار مسائل فوق، بحث کنترل و بهرهبرداری اقتصادی از این مسیر نیز در حال بررسی است. برخی گزارشها حاکی از آن است که طرفهای پیشنهاددهنده، در کنار مسائل امنیتی، بهدنبال ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در حاشیه این مسیر و مشارکت در پروژههای لجستیکی و ترانزیتی هستند.
در حال حاضر، دولت ایران علاوه بر اعلام مخالفت رسمی با هرگونه واگذاری حاکمیت بر کریدور زنگزور، تلاش کرده با تقویت مسیرهای جایگزین از جمله کریدور شمال ـ جنوب و پروژه راهگذر خلیج فارس ـ دریای سیاه، نقش خود را بهعنوان گذرگاه امن منطقهای حفظ کند.
گزارشهای رسمی از مذاکرات ایران با کشورهای منطقهای مانند هند، روسیه، ارمنستان و قزاقستان نیز حاکی از تلاشهای دیپلماتیک تهران برای مقابله با انزوای ترانزیتی و حفظ مزیت جغرافیایی خود در عرصه اقتصاد منطقهای است.
